PARA KURULU SİSTEMİ UYGULANABİL İRL İK ENDEKSİ: 19 9 0 -20 0 6 DÖNEMİ TÜRKİYE UYGULAMASI Ömer Faruk ÇOLAK * Salih BARI ŞIK ** ÖZ Para kurulu sistemi 1990’lı y ıllarda yaşanan ekonomik krizlere radikal bir çözüm olarak tekrar gündeme taşınmışt ır. Arjantin, Estonya, Bulgaristan ve Bosna-Hersek uygulamaya geçmiş ve Türkiye, Endonezya, Rusya, Brezilya ve Meksika’da para kurulu sistemi tartışmalar ı baş lamışt ır. Türkiye, 2000- Şubat 2001 döneminde yarı para kurulu benzeri bir uygulama ortaya koymasına rağmen, başarı sağla- namamıştı r. Bu çal ışmada, para kurulu sisteminin uygulanabilirliğini araşt ırmak için ilk kez Muhtemel Avantaj ve Dezavantajlara Dayalı, Para Kurulu Sistemi Uygulanabilirlik Endeksi hesaplanmıştır. Kukla değişkenlerin kullanımı ile hesaplanan endeks 1994 yılında 81, 2001 yılında 93 değeri ile zirve yaptığı ve 2005 yılında 4, 2006 yılında 11’e düştüğü gözlenmiştir. Endeks, 2001 sonrasında Türkiye ekonomisinin para kurulu uygulanabilirliğinden oldukça uzaklaştığını göstermektedir. Anahtar kelimeler: Para Kurulu, Para Kurulu Uygulanabilirlik Endeksi, Türkiye Ekonomi- si CURRENCY BOARD SYSTEM APPLICABILITY INDEX: THE CASE OF TURKEY IN THE PERIOD 1990-2006 ABSTRACT Currency board system came backed on the agenda as a radical solution to economic crises in 1990’s. Argentina, Estonia, Bulgaria and Bosnia Herzegovina adapted currency board system and in Turkey, Indonesia, Russia, Brazil and Mexico currency board system discussions began. Turkey practiced quasi-currency board system between 2000-February 2001 but could not succeed. In this study, for the first time, the probable Advantage and Disadvantage based Currency Board Applicability Index is calculated, in order to search the applicability of the currency board system. The index which is formed by the use of the dummy variables is 81 in 1994, reaches top in 2001 with the value of 93, declines to 4 in 2005 and in 2006 the value is 11. The Index shows that after 2001 Turkish economy is far from applicability condition of currency board system. Jel Classification: E42, E47 Keywords: Currency Board, Currency Board Applicability Index, Turkish Economy. * Prof. Dr. Gazi Üniversitesi, İİBF, İktisat Bölümü ** Doç. Dr., Gaziosmanpaşa Üniversitesi, İİBF, İktisat Bölümü Makalenin geliş tarihi: Mart 2008, kabul tarihi: Mart 2009 Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Sayı: 32, Ocak-Haziran 2009, ss.1-20 2 GİRİŞ 1990’lı yıllarda yaşanan ekonomik krizler para kurulu sistemi uygulama düşüncesini artırmışt ır. Sistemin IMF ve Dünya Bankası tarafından da Endonez- ya, Türkiye, Rusya, Brezilya, Meksika ve serbest piyasa ekonomisine geçmeyi amaçlayan Eski Doğu Bloku Ülkelerine tavsiye edilmesi uygulama sayısını artırmıştır. Bermuda (1915), Cubuti (1949), Brunei (1987), Cayman Adaları (1972), Falkland Adaları (1899), Faroe Adaları (1940), Cebelitarık (1927), Hong Kong (1983), Doğu Karaibler (1965) olmak üzere 9 ülke tarafından uygu- lanan sisteme Arjantin (1991), Estonya (1992), Litvanya (1994), Bulgaristan (1997) ve Bosna-Hersek’in (1997) katılımıyla uygulama sayısı 14’e yükselmiş- tir. 1990’ların sonunda IMF ve para kurulu sistemi otoriteleri (Steve Hanke, Kurt Schuler) tarafından Türkiye’ye para kurulu sistemi uygulama tavsiyelerin- de bulunulmuştur. 2000 yılında “2000 Yılı Enflasyonu Düşürme Programı: Kur ve Para Politikası Uygulaması” yürürlüğe konulmuştur. Program; sıkı maliye politikası (faiz dışı bütçe fazlasının artırılması, yapısal reformların gerçekleşti- rilmesi, özelleştirmenin hızlandırılması), enflasyon hedefi ile uyumlu gelirler politikası (kamu açıklarının azalt ılması, yeni vergi uygulamaları ile vergi gelir- lerinin artırılması, kamu harcamaların azaltılması) ve kur-para politikası (günlük kur politikası izlenmesi, TL’nin değerinin döviz sepetine bağlanması, para arzı- nın döviz rezervlerine bağlı olarak yapılması) olarak üç ana başlıktan oluşturul- muştur. Kur ve para politikası uygulama yönteminin para kurulu sistemi ile pa- ralellik arz etmesi nedeniyle uygulama, pek çok akademisyen ve bürokrat tara- fından yarı para kurulu olarak tanımlanmıştır. Ekonomide yapısal sorunlarla birlikte kur ve enflasyon uyumsuzluğunun yaşanması nedeniyle 2001 Şubat’ında Cumhuriyet tarihinin en ağır ekonomik krizi yaşanmış, ekonomi %9.5 oranında küçülmüştür. 2001 Mayıs’ında IMF ile yapılan yeni bir stand-by anlaşması ile serbest kur politikası uygulamasına başlanmış ve enflasyon hedeflemesine geç- mek amaçlanmışt ır. Çalışmanın amacı, para kurulu sistemini tanıtmakla birlikte para kurulu sis- teminin hala alternatif bir parasal sistem olma özelliğinin varlığını yinelemenin ötesinde Türkiye’deki mevcut ekonomik koşullar ile sistemin uygulanabilirliğe ne kadar uzak (yakın) olduğunu analiz etmektir. Bu amaçla daha önce yapılan çalışmalardan tamamen farklı ve yeni bir yöntemle Türk ekonomisinin para kurulu sistemine ne kadar uzak (yakın) olduğunu ölçmek amaçlanmıştır. Siste- min muhtemel avantaj ve dezavantajlarını değerlendirecek kıstaslar kullanılmış- tır. Kıstaslar yoluyla elde edilen para kurulu uygulanabilirlik endeksi ile 1995- 2006 döneminde Türk ekonomisinin para kurulu sisteminden ne kadar uzak(yakın) olduğu rakamsal olarak ifade edilmiştir. PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com