ARAZİ TOPOGRAFYASINA BAĞLI OLARAK BAZI SEBZELERDE NO 3 - ve NO 2 - KAPSAMININ DEĞİŞİMİ Çetin Devrim YILDIRIM 1 Ahmet KORKMAZ 2 Ayhan HORUZ 2 1 Giresun Köy Hizmetleri İl Müdürlüğü, Giresun-Türkiye 2 Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü, 55139 Kurupelit, Samsun-Türkiye Geliş Tarihi: 23.06.2011 Kabul Tarihi: 02.02.2012 ÖZET : Bu çalışmanın amacı arazi topografyasına bağlı olarak bazı sebzelerin NO - 3 ve NO - 2 kapsamlarındaki değişimi incelemektir. Bu amaçla Giresun iline bağlı Merkez ve Bulancak ilçe köyleri, Şebinkarahisar ilçesi köy ve mahallelerinden arazilerin üst, sırt ve etek pozisyonlarından 54 karalahana, 27 marul, 27 ıspanak ve 18 baş lahana olmak üzere toplam 126 taze sebze örneği alınmıştır. Örnekler arazilerin her topoğrafik pozisyonundan 3’er paralel olmak üzere tesadüfi olarak 22/10/2003 tarihlerinde alınmıştır. Alınan sebze örneklerinin arazi topografyasına bağlı olarak NO - 3 ve NO - 2 kapsamlarındaki değişim incelenerek insan sağlığı açısından durumları değerlendirilmiştir. Örneklenen köylerde arazilerin etek pozisyonlarında yetiştirilen karalahana, marul, ıspanak ve başlahanada NO - 3 birikimi, arazilerin üst pozisyonlarda yetiştirilen sebzelere göre daha fazla bulunmuştur. Bahçeli köyü hariç diğer bütün köylerin tüm topoğrafik pozisyonlarında yetiştirilen karalahana ortalama NO - 3 içeriği yönünden insan sağlığı açısından riskli bulunmuştur (>300 mg NO - 3 kg -1 , TM). Biroğul köyünün bütün pozisyonlarında yetiştirilen marul, Avutmuş ve Bağlar köyünün bütün pozisyonlarında yetiştirilen ıspanak, Yedi kardeş köyünün sırt ve etek pozisyonlarında yetiştirilen sadece başlahana NO - 3 içerikleri yönünden riskli bulunmuştur. Alınan sebzeler NO - 3 birikimi yönünden karalahana > marul > ıspanak > başlahana şeklinde sıralanmıştır. NO - 2 içeriği bakımından karalahana ve başlahana WHO’ya göre düşük (<1mg kg -1 ,TM) olup insan sağlığı açısından riskli bulunmamış, marul ve ıspanak ise yüksek ve riskli bulunmuştur. Anahtar Sözcükler : Karalahana, marul, ıspanak, başlahana, topografya, NO - 3 ve NO - 2 içeriği VARIATION OF NO 3 - AND NO 2 - CONTENTS IN SOME VEGETABLES DEPENDING ON LAND TOPOGRAPHY ABSTRACT : The objective of this study was to investigate the variation of NO - 3 and NO - 2 contents in some vegetables depending on topography. For this purpose, a total of 126 fresh vegetable samples were randomly collected from 54 black cabbage, 27 lettuce, 27 spinach and 18 head cabbage plants with three replicates in each topographic position (upland, backslope and footslope parts) in the villages of Bulancak and Şebinkarahisar and the central districts of Giresun province, on October 22, in 2003. The variations in NO - 3 and NO - 2 contents of these vegetables were determined and evaluated for human health. NO - 3 accumulation values in black cabbage, lettuce, spinach and head cabbage grown in footslope position were found to be higher than those of plants grown in upland and backslope positions. The average NO - 3 contents of the black cabbages grown in the all topographic positions of the locations, except Bahçeli village, were found to be hazardous to human health (>300 mg NO - 3 kg-1, TM). Lettuce grown in all topographic positions of Biroğul village, spinach grown in all topographic positions of Avutmuş and Bağlar villages, head cabbage only grown in backslope and footslope positions of Yedikardeş village were found to be risky in terms of their NO - 3 contents. According to their NO - 3 accumulation, the vegetable samples were ordered as; black cabbage > lettuce > spinach > head cabbage. While NO - 2 contents in black cabbage and head cabbage were found to be low and harmless to human health according to WHO (<1mg kg -1 , DM), NO - 2 contents in spinach and lettuce were found to be high and hazardous. Key Words: Black cabbage, lettuce, spinach, head cabbage, topography, NO - 3 and NO - 2 contents 1. GİRİŞ İnsanlar tarafından NO - 3 ’ın %80’i gıdalarla %20’si içme suları ile alınmaktadırlar. Gıdalarla alınan NO - 3 ’ın %70’inin yenilen sebzelerlerden kaynaklandığı bildirilmiştir (Isermann, 1983). İnsan sağlığı açısından NO - 3 ’ın asıl önemi ise toksik seviyelere kadar birikerek NO - 2 ’ye dönüşmesidir. Çünkü gıdalarla alınan NO - 3 mikrobiyal olarak, içme sularıyla alınan NO - 3 da redüksiyonla NO - 2 ’ye dönüşmekte ve biriken NO - 2 nitroz amin ve sekonder aminleri oluşturarak yetişkinlerde mide ve bağırsak kanserlerine yol açmaktadır. Çocuklarda ise NO - 2 hemoglobinde O 2 ’nin yerine geçmek suretiyle methemoglobine dönüşmekte ve ölümcül sonuçlar doğurabilmektedir (Isermann, 1983; Tannenbaumand ve Correa, 1985; Ezeagu,1996; Huarte-Mendicoa ve ark., 1997). Bitkiler azotu NO - 3 ve NH + 4 formunda alırlar. Her iki azot formu da bitki bünyesinde amonyağa dönüştürülür. Alınan NH + 4 azotu bitkiler tarafından NH + 4 NH 3 + H + şeklinde NH 3 formuna dönüştürülmektedir. NO - 3 ise birinci aşaması hücre sitoplazmasında, ikinci aşaması kloroplastlarda cereyan eden indirgenme reaksiyonları sonucunda, NO - 3 + 8H + 8é NH 3 + 2H 2 O + OH - şeklinde, NH 3 ’a dönüşmektedir. Daha sonra oluşan amonyak organik asitlerle birleşmek suretiyle redüktif aminasyon ve transaminasyon yoluyla amino asitlerin yapısına girerek asimile olur. Ancak NH 3 ’e indirgenemeyen nitrat yeşil bitki dokularının hücre vakuollerinde NO - 3 yada NO - 2 şeklinde birikir. Bu durum özellikle yetişme ortamında nitrat azotunun çok fazla olması halinde gerçekleşir (Aktaş, 1994; Kacar ve Katkat, 2009). Bazı bitki türleri indirgeyebilecekleri miktarın üzerinde nitrat azotu Anadolu Tarım Bilim. Derg., 2012, 27(3):152-157 Anadolu J Agr Sci, 2012, 27(3):152-157 doi: 10.7161/anajas.2012.272.152 URL: http://dx.doi.org/10.7161/anajas.2012.273.152 Araştırma Article