P race K omisji G eoGrafii P rzemysłu Nr 14 warszawa–KraKów 2009 sławomir KureK Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Starzenie się ludności na obszarach przemysłowych w Polsce Transformacja przemysłu i usług nie pozostaje bez wpływu na dokonujące się przemiany demograficzne. W Polsce w okresie przechodzenia do gospodarki wolnorynkowej nastąpił znaczny spadek przyrostu naturalnego ludności, zmniejszenie natężenia i kierunków migra- cji oraz nasilenie procesu starzenia się społeczeństw (Długosz 1997, 1998, Kotowska 1999, Frąckiewicz 2002, Frątczak 2002, Kurek 2004, 2005, 2008). Zjawisko starzenia się ludności jest nie tylko postrzegane jako wzrost odsetka ludności w starszym wieku (np. emerytalnym) czy spadek udziałów dzieci i młodzieży, ale także jako starzenie się zasobów siły roboczej (Kotowska 1990, 1992). To ostatnie polega na zwiększaniu się udziału ludności produk- cyjnej niemobilnej (w statystyce GUS 45–59/64 lata) kosztem zmniejszania się proporcji osób w wieku produkcyjnym mobilnym. Ważnym czynnikiem warunkującym przestrzenne zróżnicowanie procesu starzenia się ludności są migracje. Jako że migrują głównie ludzie młodzi, to obszary imigracyjne ulegają odmłodzeniu, a obszary odpływu ludności postarza- niu. Jednak po ustaniu takiej fali imigracyjnej, np. wskutek dużego zagęszczenia ludności, zmiany funkcji ośrodka czy wyczerpaniu się surowców, ludność obszarów napływowych z biegiem czasu starzeje się in-situ, poprzez wchodzenie licznych roczników kohorty migra- cyjnej w wiek poprodukcyjny (Riley i in. 1983). W Polsce zjawisko to dotyka obszarów przemysłowych, a zwłaszcza takich ośrodków, które intensywnie się rozwijały w latach 70. i 80. XX stulecia dzięki inwestycjom w przemy- śle wydobywczym, hutnictwie, przemyśle środków transportu, powstawaniu zakładów che- micznych czy elektrowni. Inwestycje te przyciągały młode osoby, które po znalezieniu pracy często zakładały rodziny i osiedlały się na stałe. Sprzyjało temu budowanie robotniczych osiedli mieszkaniowych w bezpośrednim sąsiedztwie kluczowych inwestycji, co z kolei przyczyniało się do wzrostu zaludnienia. W okresie transformacji społeczno-gospodarczej w związku z restrukturyzacją tych gałęzi przemysłu, zamykania nierentownych kopalń, po- stępującej prywatyzacji, redukcji zatrudnienia i wzroście bezrobocia nastąpiło zahamowanie napływu ludności na te obszary. Jeszcze przez pewien czas ośrodki te charakteryzowały się dodatnim współczynnikiem przyrostu rzeczywistego ludności w wyniku dorastania młodego pokolenia, jednak wraz z postarzaniem tej fali imigracyjnej struktura wieku tych obszarów ulega zmianie. Następuje spadek mobilności zasobów siły roboczej, rozumianej jako osłabie- nie tendencji do zmiany miejsca zamieszkania, zmniejszenie gotowości do zmiany miejsca pracy, przekwalifikowania się czy spadek innowacyjności i otwartości na wdrażanie nowych technologii. Czynniki te mogą z biegiem czasu osłabić rozwój społeczeństwa informacyjne- go czy gospodarki opartej na wiedzy.