192 ERDEBİL TEKKESİNİN RUM'DA SON TEMSİLCİLERİNDEN YUSUF HAKİKİ BABA Ahmet TAŞĞIN * Özet Bildiri, faaliyetleri Anadolu sahasına da yayılıp birçok topluluğu bünyesine dâhil eden Erdebil Tekkesi ve tekkenin Karamanoğulları ve Osmanlı coğrafyasındaki halifesi Yusuf Hakiki Baba'yı konu edindi. Yusuf Hakiki Baba, Somuncu Baba olarak meşhur olan Şeyh Hamidi Aksarayi'nin oğludur. Erdebil Tekkesinin Rum’da irtibatını sağlayan ve aynı zamanda Erdebil Tekkesinin halifesi olan Somuncu Baba, Şeyh Sadreddin ve Hoca Ali döneminde yaşadı. Somuncu Baba, Erdebil Tekkesi şeyhlerinden Şeyh Sadreddin ve Hoca Ali’nin yanında zahiri ve batini ilimleri öğrendi. Şeyh Hamidi Veli, Erdebil’den Hocası ve Şeyhi olan Hoca Ali işaretiyle Rum diyarına geldi. Bir süre Bursa’da kalıp Ekmekçi Koca veya Somuncu Baba olarak tanındıktan sonra Kayseri ve Aksaray’a geldi. Aksaray’a yerleşen Somuncu Baba, tekke ve medresesini burada kurdu. Somuncu Baba’nın yanında birçok kişi yetişti ve bunlar arasında Hacı Bayram Veli kendisinden sonra posta oturdu. Somuncu Baba’nın vefatından sonra oğlu Yusuf Hakiki Baba’nın zahiri ve batini eğitimi de Hacı Bayram Veli’ye kaldı. Böylece Yusuf Hakiki Baba da hem babası hem de Hacı Bayram Veli yanında yetişti. Erdebil Tekkesinde Hoca Ali’nin vefatının ardından Şeyh Şah İbrahim postnişin oldu. Şeyh Şah olarak adlandırılan İbrahim’in vefatı ardından da kardeşi Şeyh Cafer, Şeyh Şah İbrahim’in oğlu Şeyh Cüneyt yerine geçip posta oturdu. Bu durum Erdebil Tekkesi postnişini Şeyh Cafer ile yeğeni Şeyh Cüneyt arasında anlaşmazlığa neden oldu ve uzun süre devam edecek çatışmayı da başlattı. Amca yeğen arasında ortaya çıkan tarikat usulü etrafında şekillenen post anlaşmazlığı üzerine Şeyh Cüneyt, Erdebil'i terke zorlandı. Şeyh Cüneyt’in Erdebil’i terkinde Şeyh Cafer’in Karakoyunlu hükümdarı Cihanşah ile olan yakınlığı da rol oynadı. Böylece Karakoyunlu Devletinin siyasi desteğini de alan Şeyh Cafer, yeğeni üzerindeki baskıyı artırdı. Post kavgası etrafında şekillenen anlaşmazlık, yeni talepler olarak algılandı. Artan baskılar ardından Şeyh Cüneyt, Erdebil’i terk etti. Erdebil Tekkesinin uzantıları ve siyasi faaliyetleri için uygun gördüğü yerlere yönelen Şeyh Cüneyt, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Karamanoğlu, Memlüklü, Gürcistan ve Trabzon Rum Devleti dâhil çok geniş bir alanı dolaştı. Şeyh Cüneyt, yeni faaliyet alanına kattığı Karamanoğlu ve Osmanlı siyasi sınırlarını içerisinde bulunan Erdebil Tekkesi bağlılarına yöneldi. Erdebil Tekkesinde Şeyh Cüneyt ile daha belirgin hale gelen farklılaşma, amca yeğen arasındaki post anlaşmazlığı olarak aktarılıp izah edildi. Oysa Şeyh Cüneyt, Erdebil Tekkesinde yapısal bir değişiklik yapmış ve bu değişiklik bir seri olarak Şeyh Haydar ve Şah İsmail ile devam ettirilip tamamlandı. Erdebil Tekkesinde meydana gelen değişim ve öncüleri ile Erdebil Tekkesinin Karamanoğlu ve Osmanlı sahasındaki halifeleri ve faaliyetleri arasındaki benzerlik ve farklılıklar ortaya konularak konuya açıklık kazandırıldı. Bu farklılık Somuncu Baba, Hacı Bayram ve Yusuf Hakki Baba ile Şeyh Cüneyt, Şeyh Haydar ve Şah İsmail ile bu iki farklı siyasi coğrafyada ortaya çıkan temsiliyet bu iki alan üzerinden aktarıldı. Osmanlı sahasında giderek artan faaliyet ve tanınmışlığıyla Somuncu Baba, Hacı Bayram ve her ikisinin öğrenci ve halifeleri çok fazla tanınıp itibar gördü. Buna karşın Şeyh Cüneyt, Şeyh Haydar ve Şah İsmail ile temsil edilen Erdebil Tekkesi, Safeviler adıyla siyasi bir organizasyona dönüştü ve bağlı toplulukları da Şiileştirdi. Doğal olarak siyasi faaliyetleri nedeniyle Osmanlı siyasileri Safeviler veya Erdebil Tekkesi bağlılarına karşı önlem aldı ve onların Erdebil Tekkesinin faaliyetleri Osmanlı yöneticileri nezdinde olumsuz karşılık buldu. Sonuç olarak Yusuf Hakiki Baba, Şeyh Cüneyt ile görüşmüş ve onun hakkında şiir dahi yazmıştı. Acaba Yusuf Hakiki, Şeyh Cüneyt ile hangi düzlem ve bağlamda ilişkilerini sürdürmüştü? Diğer yandan Osmanlı Devleti nezdinde olumsuz karşılığı olan Şeyh Cüneyt ve ardıllarına mukabil, aynı tekkeye bağlı Somuncu Baba, Hacı Bayram Veli, halifeleri ve öğrencileri nasıl bir bağlantı ve ilişkiye sahipti? Erdebil Tekkesinin, sadece tasavvufi eğitimin yanı sıra verdiği medrese eğitimiyle de Rum’a ulaşan bir şöhreti bulunmaktaydı. Erdebil Tekkesinin verdiği medrese eğitimi ve bu eğitimin siyasallaşma sürecine katkısı ne * Prof. Dr., Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi Sosyoloji Bölümü Meram- Konya ahmetyt@hotmail.com