ETYKA 58, NR 1/2019 Próbowanie innych Michela de Montaigne DOI: htps://doi.org/10.14394/etyka.1267 Jakub Dadlez, Uniwersytet Warszawski W artykule rozważono historyczny przykład myślenia o tym, co inne. Są nim Próby Michela de Montaigne, które jako dzieło z wczesnej nowożytności stawia poważne problemy w inter- pretacji współczesności jako epoki nowoczesnej, czyli rzekomo bardziej otwartej, mniej dog- matycznej i mniej wrogiej obcym. Omówione zostają cztery fgury inności, wobec których Montaigne już w XVI w. wykazywał szczególną otwartość: innowiercy, „dzikiego”, kobiety i zwierzęcia. Jak się okazuje, Próby skłaniają człowieka współczesnego do rewizji jego po- czucia historycznej wyższości wobec ludzi z wcześniejszych epok, a zarazem pozwalają mu wypracować bardziej sprawiedliwą relację z innymi doby obecnej. Słowa kluczowe: Michel de Montaigne, inny, obcy, heretyk, dziki, kobieta, zwierzę, nowo- czesność W XXI w. myślowe nurty poprzedniego stulecia są wciąż silne, nawet jeśli ich rozwi- nięciom daleko jest do oryginałów. Na przykład koncepcja Edmunda Husserla pozo- staje żywa, albo raczej: półżywa, skoro szczególnie często wraca się do krytycznego momentu jego fenomenologii, czyli piątej medytacji kartezjańskiej (Husserl 2009). To tam Husserl mierzył się z fundamentalną trudnością swej teorii, mianowicie relacją subiektywności do innego, do drugiego podmiotu. Husserlowskie ego okazało się niedołężne bez własnego alter ego – prawda zjawiska wymaga także innej perspekty- wy. Namysł nad innością czy różnicą jako podstawową zasadą rzeczywistości, tyleż transcendentalną, co empiryczną, rozpowszechnił się w XX w. wraz z nowatorskimi rozwinięciami takich nurtów intelektualnych jak fenomenologia, strukturalizm, ale też psychoanaliza i marksizm. Ta rosnąca i trwająca do dziś, choćby w ramach tzw. posthumanistyki, popularność refeksji nad tym, co obce, z uwzględnieniem jego osobliwości, szła w parze z historycznymi zmaganiami europejskich społeczeństw z innością: od kolonializmów i faszystowskich reżimów po walki o prawa mniejszości, od reakcji po rewolucje, od antysemityzmu po włączającą politykę migracyjną, od