1 Chôn cất hay hỏa táng? Xung đột giữa môi trường dành cho người chết với không gian của người sống trong quá trình đô thị hóa ở Việt Nam đương đại (Nguồn: VNU Journal of Social Sciences and Humanities, Vol 8, No 5 (2022) 620-639) inh Hồng Hải Khoa Nhân học, ại học Quốc gia Hà Nội, Việt Nam Email: dinhhaih@gmail.com Tóm tắt: Một phần mộ trong ngha trang (âm trạch) hay một bình tro cốt được gửi vào chùa (xá lị) là nơi an nghỉ vnh hằng của người đã khuất trong truyền thống vn hóa của đại đa số người Việt Nam. ó là một không gian linh thiêng nơi diễn ra các nghi lễ tín ngưỡng của người thân trong gia đình đối với người đã khuất. Nhìn bề ngoài, nơi đó dường như tách khỏi đời sống thế tục, nhưng trên thực tế, hầu như mọi ngha trang đều là một không gian thế tục đặt dưới sự quản lý của chính quyền hoặc các công ty. Quá trình đô thị hóa ở Việt Nam trong hơn ba thập niên qua đã khiến cho các ngha trang thành phố nhanh chóng quá tải. iều đó khiến cho tranh chấp không gian dành cho người đã khuất và môi trường của người đang sống ngày càng gay gắt. Hiện tại, việc hỏa táng và gửi tro cốt của người thân vào chùa dường như là một giải pháp khả thi với đại đa số người dân ở các đô thị lớn. Tuy nhiên, sự đa dạng của tôn giáo, tín ngưỡng cùng những thay đổi quá nhanh đã khiến cho lựa chọn “chôn cất hay hỏa táng” tạo nên những tranh luận gay gắt từ phạm vi gia đình đến phạm vi xã hội. Bài viết này tìm hiểu truyền thống tang lễ và các diễn ngôn đương đại về đời sống sau khi chết (hay thế giới bên kia/afterlife) với những xung đột gay gắt trong tiến trình đô thị hóa ồ ạt ở Việt Nam hơn ba thập niên qua để tìm hiểu làm cách nào để người dân Việt Nam thích nghi với hoàn cảnh mới. Từ khóa: Xung đột môi trường, chôn cất, hỏa táng, đời sống sau khi chết (afterlife) Mở đầu Nm 2021, khi làn sóng Covid lần thứ 4 với biến chủng Delta ập tới khiến cho Tp.HCM từ một “thiên đường tránh dịch” của nm trước (như một số khách du lịch nước ngoài ca ngợi), đã trở thành một địa ngục thực sự với hàng nghìn người nhiễm và hàng trm người chết mỗi ngày. Hình ảnh những đoàn xe ùn ùn chở xác đến lò hỏa táng và hàng loạt lọ tro cốt được vận chuyển, không kèn, không trống, không người thân tiễn đưa đã khiến cho chúng ta bàng hoàng. Thật khó để chấp nhận cái kết của một đời người sơ sài đến vậy bởi tang lễ là nghi lễ cuối cùng và cng là thứ nghi lễ trọng thể nhất dành cho một kiếp người nên không một ai có thể coi nhẹ nó. Trên thực tế, sinh mệnh với mỗi con người là quan trọng nhất nên sự chuẩn bị cho cái chết là một quá trình chuẩn bị công phu nhất trong vn hóa tinh thần của người Việt Nam. ó chính là “giải pháp cao nhất và cuối cùng – giải pháp tối chung – mà một cộng đồng người sống đưa ra để khuôn xếp số phận của linh hồn một thành viên” (Từ Chi 1997: 17). Xuất phát từ nhu cầu “khuôn xếp số phận của linh hồn” người thân lúc ra đi, tang lễ và hình thức mai táng chính là những nét vn hóa đặc trưng nhất được thể hiện ở mỗi nền vn hóa. Tìm hiểu tang lễ và hình thức mai táng chính là tìm hiểu mối quan hệ giữa người sống với người chết bởi đây là một mối quan hệ có ý ngha vô cùng quan trọng, thể hiện nhiều khía cạnh xã hội và vn hóa. Tang lễ và hình thức mai táng thể hiện cách mà những người đang sống giúp cho người đã khuất được an vị ở “nơi yên nghỉ cuối cùng”. Nhưng giờ đây, quá trình đô thị hóa đã khiến cho “người chết chẳng được yên thân” khi cái không gian thế tục được gọi là nơi