O‘zMU xabarlari Вестник НУУз ACTA NUUz FILOLOGIYA 1/8/1 2022 - 202 - УЎК: 811.512.133’276.6:61(043.3) Фируза АБДУЛХАИРОВА, Андижон давлат тиббиёт институти доценти E-mail: feruza_3018@mail.ru ТДЎТАУ профессори, ф.ф.д. А.Ш.Собиров тақризи асосида STRUCTURAL ANALYSIS OF MEDICAL TERMS-METAPHORS Annotation According to various encyclopedic sources, there are more than 300 thousand words and phrases in the field of medicine. Among them, a significant part is occupied by medical terms-metaphors. Basing on more than 1000 examples, the structural analysis of medical terms-metaphors are deeply analyzed in this article, and also presents the author's conclusions. Key words:medical metaphor-term,semantics of terms, medical metaphor structure. CТРУКТУРНЫЙ АНАЛИЗ МЕДИЦИНСКИХ ТЕРМИНОВ-МЕТАФОР Аннотация По данным разных энциклопедических источников в сфере медицины насчитывается более 300 тысяч слов и словосочетаний. Среди них значимую часть занимают медицинские термины-метафоры. В данной статье на основе более чем 1000 примеров глубоко проанализирован структурный строй медицинских терминов-метафор, а также представлены выводы автора. Ключевые слова: медицинский термин-метафора, семантика термина, компоненты медицинской метафоры. ТИББИЙ ТЕРМИН-МЕТАФОРАЛАРНИНГ ТАРКИБИЙ ТАҲЛИЛИ Аннотация Турли энциклопедик манбаларда берилишича, тиббиётга оид 300 мингдан зиёд сўз ва сўз бирикмалари мавжуд. Уларнинг ичида тиббий термин-метафоралар улкан қисмни эгаллайди. Ушбу мақолада тиббиётга оид термин- метафораларни таркибий қисмлари 1000дан ортиқ мисоллар асосида чуқур таҳлилга тортилган ва муаллифнинг хулосалари келтирилган. Калит сўзлар: Тиббий термин-метафора, термин семантикаси, тиббий метафораларнинг компонентлари. Кириш. Тиббий термин-метафораларнинг тилда пайдо бўлиши ва мустаҳкам ўрин тутиб қолиши ўта мураккаб жараён саналади. Бир томондан олиб қараганимизда, улар умумий тил қоидаларига тўла бўйсунади: маъно ва грамматик жиҳатдан бириккан тил бирликлари шаклида бўлади. Иккинчи томондан уларда фан тилига оидлик – алоҳида хос қолипларда юзага чиқиш имконияти бўлади. Тиббий термин-метафораларни ташкил қилувчи қисмлар маъноси реал ҳолатдаги маънога тенг бўлмаслиги мумкин. Масалан: Кўз туби – кўз ички пардалари (тўрпарда, томирпарда) ва кўрув нервининг диски кўз туби деб аталади. Сариқ доғ – марказий кўриш хусусиятига эга бўлган кўз тўр пардасининг сезувчан нуқтаси. Саратон дури – баъзи бир ясси ҳужайрали, шохланувчи саратон тўқимаси орасида бўладиган дур каби кўп қаватли шохланган тўқима. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили.Тиббиёт терминологияси нафақат лексик жиҳатдан бой, балки энг қадимги илмий йўналишлардан бири ҳисобланади. Тиббиёт терминологиясининг тарихи ва шаклланиши ўзбек тилшунослигида Ҳ.Дадабоев, А.Мадвалиев, А.Ҳусанов, Н.Қосимов, З.Мираҳмедова, Й.Тўрақулов; рус тилшунослигида О.Зубкова, М.Озингин, В.Татаринов; лексик-семантик хусусиятлари Г.Абрамова, И.Бушин, Л.Динес, В.Прохорова, Л.Рудинская ва бошқалар томонидан тадқиқ этилган. Аммо, мазкур тадқиқот ишлари асосан анъанавий аспектда бажарилгани боис, уларда тиббиёт терминларининг систем-структур жиҳатларига, хусусан, тиббий метафораларнинг эвристик функцияларига тўла аҳамият берилмаган. Шунга кўра ушбу мақолада ўзбек тилида тиббиёт терминологиясининг метафорик таркиби илк бор тадқиқ этилаётгани билан аҳамиятлидир. Тадқиқот методологияси. Тадқиқотда дефиници- он, когнитив ва лингвокултурологик, шунингдек этимологик, аналитик, компонент таҳлил усуллардан фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар. Терминлар семантикаси учун асосий манба умумий лексика ҳисобланади. Бунга яққол мисол сифатида қуйидагиларни келтириш мумкин: ғалтак нерв – тузилишидан юқори қия мушак атрофида ипни ўраб қўйганга ўхшайди; мия оёқчалари – маънони антропоцентрик кўчиши, мия асосидаги, одам танасининг қисми – оёқларга ўхшаган, бир жуфт структура; сайёр нерв – бош-мия асаблари ичида, деярли бутун тана бўйлаб ўтувчи (сайр қилувчи), энг узун асаб ҳисобланади. Эътибор бериб қаралса, барча метафорик терминларда икки асосий нарсага урғу берилаётганини кўриш мумкин. 1.Тиббий нарса, жараён ва ҳ.к. (масалан, нерв, мия, томир, ичак каби)ларга. 2. Уларга ўхшаш инсон танаси ёки табиат ҳодисалар(ғалтак, сайр, тож, кўр)ига. Тиббий метафоралар шу икки жиҳатнинг қўшилишидан юзага келади. Тиббий метафораларнинг таркибий таҳлили учун тиббиёт қомусий луғатлари, ўқув қўлланмалар, тиббиётга оид адабиётлар, интернет каталоглари ва маълумотномалардан, танлаб олиш методи орқали 500та термин ажратиб олинди. Тадқиқотимиз натижалари сифатида тиббий метафоралар ҳосил бўлишининг асосий усули терминологик сўз бирикмаларини кўрсатди. Бироқ, O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI XABARLARI, 2022, [1/8] ISSN 2181-7324 FILOLOGIYA https://science.nuu.uz/ Social sciences