1 BIỂU TƯỢNG NỮ VÀ NỮ QUYỀN TRONG THƠ HỒ XUÂN HƯƠNG TỪ GÓC NHÌN KÝ HIỆU HỌC (Nguồn: Nữ s Hồ Xuân Hương (1772-1822) danh nhân vn hóa và giá trị di sản – tập 1, Nxb. Nghệ An 2022. Tr.815-829) inh Hồng Hải Phó Tổng thư ký Hiệp hội Ký hiệu học châu Á Hồ Xuân Hương là một trong những nhà thơ nổi tiếng của Việt Nam, được Lê Tâm, Xuân Diệu và nhiều nhà phê bình gọi là “Bà chúa thơ Nôm” với những thông điệp đấu tranh cho sự công bằng của phụ nữ. iều này khẳng định các giá trị Việt Nam trong nền vn học và vn hóa thế giới, hướng đến các giá trị phổ quát của nhân loại như bao dung, tự do, bình đẳng,... Nm 2021, cùng với Nguyễn ình Chiểu, Hồ Xuân Hương được UNESCO vinh danh tại K họp ại hội đồng UNESCO lần thứ 41 (diễn ra từ ngày 9 – 24/11/2021 tại Paris). iều đặc biệt hơn, bà là nữ s Việt Nam đầu tiên được tôn vinh trong danh sách này. 1. Giới thiệu Những áng thơ vn của Hồ Xuân Hương đã ngốn không biết bao nhiêu giấy mực của các nhà phê bình, nghiên cứu cả trong và ngoài nước nhiều nm qua. Ai cng có thể nói rằng thơ Hồ Xuân Hương hay - nhưng hay như thế nào lại là vấn đề được thảo luận suốt hàng trm nm qua vì tính chất 2 trong 1 của thơ bà. Thậm chí, Hồ Xuân Hương có phải là một “nữ s” hay chỉ là bút danh của một ai đó mà việc “dựng một tiểu sử đầy đủ, chân thực, chính xác về Hồ Xuân Hương vẫn là đề tài nghiên cứu nóng hổi đang chờ ở phía trước đối với các nhà nghiên cứu” (Lời giới thiệu của Trần Mạnh Thường trong Tuyển tập thơ Hồ Xuân Hương). Cho tới nay, đã có hàng trm công trình nghiên cứu chuyên biệt về thơ Hồ Xuân Hương nhưng tính chất 2 trong 1 của thơ bà vẫn còn là một khoảng trống lớn vì tính ẩn dụ và “nhạy cảm” của nó. Tính chất này còn được đẩy lên kịch tính tới mức một buổi triển lãm mỹ thuật “Cõi Hồ Xuân Hương” với 25 bức tranh của họa s Nguyễn Quốc Thắng và đạo diễn Nguyễn Nghiêm Nhan khai mạc ngày 21/7/2022 tại Hà Nội đã bị buộc phải đóng cửa sau 3 ngày vì “gợi dục” (như ý kiến của Hội đồng nghệ thuật của Hội Mỹ thuật Việt Nam). Vậy Hồ Xuân Hương là người như thế nào? Thơ bà tục hay thanh? ể trả lời những câu hỏi nói trên, nghiên cứu này đặt thơ Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn ký hiệu học để có thể thấy được những ẩn ý, ẩn ức và sự phản kháng trong thơ bà. Từ đó, tìm hiểu những giá trị của thơ Hồ Xuân Hương và tâm hồn của một nhà thơ mang tầm nhân loại mà UNESCO đã vinh danh. Xa hơn, chúng tôi mong muốn chỉ ra những thiếu sót của sự quy gán “tính dục” hay “phân tâm học” đã gán cho thơ bà. 1. Hồ Xuân Hương và “cuộc cách mạng” về giới trong thi ca Trong những tên tuổi hiếm hoi của các nữ thi s trên vn đàn Việt Nam hàng nghìn nm qua, cho đến nửa đầu thế kỷ 20, hiếm có cây bút nữ nào thẳng thắn và táo bạo như Hồ Xuân Hương. Có thể nói, điểm đặc sắc nhất và cng là điểm gây tranh cãi nhất trong thơ bà chính là những biểu tượng của phụ nữ và nữ quyền được vạch ra một cách thẳng thắn, “đốp chát”. Thơ bà lột tả mặt trái của xã hội phong kiến, tạo nên tính phản kháng, đặc biệt là sự phản kháng của nữ giới. ây chính là một trong những đặc tính quan trọng nhất của thơ Hồ