Voorreformatorische koorhekken in Nederland Justin E .A . Kroesen beperkt E en van de beeldbepalende elementen in het Nederlandse kerkinterieur is — naast de kansel en de herebanken — het koorhek. Hoewel de meeste koorhekken in ons land tot stand zijn gekomen in de protestantse tijd, dateert een aantal exemplaren nog van voor de Reformatie. In dit artikel wil ik deze laatste groep bestuderen naar vorm en iconografie. Het eerste deel behelst een beknopte historische schets van de ontwikkeling van het middeleeuwse koorhek en de positie van de Nederlandse koorhekken in West-E uropa. Het tweede deel betreft een catalogus van de 23 geheel of ten dele bewaard gebleven voor- beelden. De koorafscheiding: van cancellitot doksaal het schip. Het sacrale In vrijwel ieder middeleeuws kerkgebouw was de ruimte voor de geestelijken het koor — afgescheiden van de ruimte voor de leken ritueel van de mis moest in plechtige beslotenheid plaatsvinden, beschermd tegen eventuele verstoring door de leken. i Al in de vierde eeuw was daarom de gewoonte ontstaan om een lage afscheiding { cancellus) te plaatsen op de grens tussen koor en schip. Deze afscheidingen hadden meestal de stenen borstwering met een wen werden deze cancelli soms voorzien van een bekroning in de vorm van een open pergola, bestaande uit een reeks verticale stijlen met daarop een kroonlijst. Voorbeelden van deze vroege koorafscheidingen zijn vrijwel uitsluitend in Italië bewaard gebleven.^ Naarmate de koorafscheiding ook in andere landen ingang vond, waaierde de ontwikkeling in vorm aan van een vorm van een hoogte van 1 tot 1,20 m.2 In de vroege Middeleeu- een aantal typen uiteen. In kloosterkerken nam deze vaak de gesloten scheidingswand, geplaatst tussen twee schippijlers. middeleeuwse koorafscheidingen zie J.E .A. ' Voor een beknopt overzicht van Kroesen & R. SteensmA: Tthe Interior of the Medieval V illage Church/ Met middeleemvse dorpsk erk interieurlf& jcniin etc. 2004) 173-213. - Vgl. C.J.A.C. Pee TERS: De liturgische dispositie va n het vroeg-chnstelijk k erk gehomv. Samenhang va n cathedra, leeplaats en altaar in de basiliek va n de vierde tot de cpvende eeuw (Assen 1969). E en goede indruk bieden de (grotendeels gereconstrueerde) koren in de kerken van Santa Sabina en Santa Maria Antiqua in Rome. Voorbeelden vinden we in de kerk van San Leone te Capena ten noorden van Rome (achtste eeuw) en in de kloosterkerk van Santa Maria in Valle Porclaneta in de Abruz- zen (twaalfde eeuw). Jaarboek voor liturgie-onderzoek 21 (2005) 129-157