Türk Dünyası ncelemeleri Dergisi / Journal of Turkish World Studies, Cilt: VIII, Sayı 1, Sayfa: 163-170, ZMR 2008. 163 TÜRKÇEDE ÇFT GEÇL FLLER Ditransitive Verbs in Turkish Jale ÖZTÜRK * Özet Nesneye derin yapıda bakılınca, geçili fiillerin aldıkları yönelmeli ögelere de nesne denilebilir. Yönelmeli nesnelerin varlıını kabul ettiimiz takdirde de bazı fiillerin hem yüklemeli hem yönelmeli zorunlu öge aldıklarını görmekteyiz. Bu ekilde hem yüklemeli hem yönelmeli zorunlu öge alan bu tür fiillere çift geçili fiil diyebiliriz. Öyle ise fiiller nesne alma durumlarına göre geçisiz, geçili ve çift geçili olmak üzere üç kısımda incelenebilir. Anahtar Kelimeler: Nesne, Yükleme, Yönelme, Çift Geçili Fiil. Abstract When we look at deep structure of the object, it can be said that transitive verbs which take dative elements are also objects. If we accept the existence of dative objects we can also see that some verbs take both accusative and dative mandatory elements These kinds of verbs (that take accusative and dative elements)can be called ditransitive verbs. Thus, verbs can be classified under three headings as transitive, intransitive and ditransitive according to their states of taking objects. Key Word: Object,Accusative, Dative, Ditransitive . Giri Fiilleri içerikleri bakımından üçe ayırmak mümkündür; olu fiilleri kılı fiilleri ve durum ve tasvir bildiren filler. Bunlardan olu bildiren filler geçisiz, kılı bildiren fiiller geçili, durum ve tasvir bildiren fiillerin ise çou geçisiz olmakla beraber birkaç fiilin de geçili olduu görülmektedir. 1 Olu fiilleri kendi kendine yapma ifade ettii için her hangi bir nesne almazken, kılı fiilleri zorunlu olarak bir nesneye ihtiyaç duyarlar. Bu açıdan zorunlu öge olarak nesne isteyen fiillere geçili, nesne istemeyen fiillere geçisiz fiil denmektedir. Biz bu çalımada öncelikle geçili fiilin zorunlu ögesi olan nesne kavramına derin boyutlu bakacaız. Nesne teriminin yalnızca ekli veya eksiz yükleme hâlinde olan öge için kullanılması ne kadar dorudur? Türkçede yönelmeli hattâ çıkmalı nesneler de yok mudur? Bu yazıda çıkmalı nesnelerden çok, özellikle öteden beri bazı aratırmacılar tarafından öne sürülen yönelmeli nesne konusuna açıklık getireceiz. Türkçe Sözlük’ten ( TDK) zorunlu öge olarak hem yönelmeli hem yüklemeli öge isteyen fiilleri tespit ederek bu fiillere çift geçili ( ditransitive) fiil diyebilir miyiz sorusunun cevabını arayacaız. Öncelikle geçili fiilin zorunlu ögesi olan nesne kavramı üzerine aratırmacıların neler dediklerine bakalım: Nesne için “Yüklemin etkisini üzerine alan, öznenin yaptıı eylemden etkilenmi varlık ya da nitelii gösteren tümce öesine nesne denir.” diyen Dizdarolu, nesnenin bulunduu her cümlede etkilenme olduunu belirtir ve bu etkilenmenin nesne aracılııyla olduuna dikkat çeker. 2 * Yrd. Doç. Dr., Mustafa Kemal Üniversitesi, ozturkj@gmail.com 1 Zeynep Korkmaz, Türkiye Türkçesi Grameri (ekil Bilgisi ), TDK Yayınları, Ankara 2003, s. 531-533. 2 Hikmet Dizdarolu, Tümcebilgisi, TDK Yayınları, Ankara, 1974, s. 77.