Marta Kudelska Uniwersytet Jagielloński Mediumistki, widma i zjawy. Nadrealne strategie w sztuce polskich artystek Historia o duchach Gdyby szukać w historii polskiej sztuki obrazów najpełniej wyraża- jących wiarę w nadrealność, jako przykłady można by wskazać dwa płótna. Pierwszym byłby pochodzący z 1886 roku obraz Wojciecha Gersona Duch Barbary Radziwiłłówny, a drugim starszy o zaledwie dwa lata fragment tryptyku Zaduszki Witolda Pruszkowskiego. Na obu ob- razach zostały przedstawione widma, zjawy, które z jakiegoś powodu zdecydowały się nawiedzić świat żywych. Dzieło Gersona odwołuje się do wydarzeń, których początkiem był 8 maja 1551 roku. Wówczas to, w jednej z komnat królewskiego zamku na Wawelu, zmarła Barbara Ra- dziwiłłówna. Litewska szlachcianka, która – ku zgrozie polskiej magna- terii – została początkowo kochanką, a następnie żoną (zyskując wresz- cie tytuł królewski) ostatniego męskiego potomka dynastii Jagiellonów – Zygmunta Augusta. Barbara nie była ulubienicą polskiej szlachty. Powszechnie uważano ją za damę rozwiązłą, pozbawioną moralności, a przede wszystkim przypisywano jej diabelskie i czarnomagiczne in- klinacje. Radziwiłłówna miała być czarownicą, wiedźmą, która dzięki swoim sztuczkom omotała prawego męża, jakim był syn Bony Sforzy i Zygmunta Starego. Historia tej miłości przeszła do legendy, która stała się podstawą wielu utworów, nie tylko tych o charakterze malarskim, ale chociażby flmu Epitafum dla Barbary Radziwiłłówny z 1983 roku. Wracając jednak do obrazu Gersona – artysta z całej tej historii wybrał jedno wydarzenie, które miało miejsce kilka lat po śmierci Barbary. Według legendy zrozpaczony Zygmunt August nie potrafł pogodzić się ze zgonem ukochanej i za wszelką cenę chciał ujrzeć ją raz jeszcze. Pomógł mu w tym nie kto inny, a sam mistrz alchemii Jan Twardow- 89