Turkiye Klinikleri J Med Ethics 2009;17(3) 145 İsmâ‘îl Cürcânî (1042-1137) ve Ünlü Eseri ‘Zahîre-i H’ârezmşâhî’nin Nöroanatomi ile İlgili Bölümleri ve İslâm Tıp Tarihi İçindeki Yerlerinin Değerlendirilmesi ÖZET Amaç: İran’lı ünlü hekim İsmâ‘îl Cürcânî’nin Zahîre-i H’ârezmşâhî adlı tanınmış eserindeki nöroanatomi ile ilgili bölümleri incelemek ve sunmak. Gereç ve Yöntemler: Zahîre-i H’ârezmşâhî’nin nöroanatomi ile ilgili bölümleri eserin birinci kitabında yer almaktadır. Kitapta; Beyinden köken alan sinirlerin bilinmesinde, 2. Omurilikten kaynaklanan ve boyun omurlarından çıkan sinirler, 3. Omurilikten kaynaklanan ve sırt omurlarından çıkan sinirlerin tanınmasında, 4. Geniş omurlardan dışarı çıkan sinirlerin tanınmasında, 5. Kuyruk sokumu omurlarından çıkan sinirlerin tanınmasında, 6. Kafanın bölümleri ve beynin teşrîhi hakkında başlıklarını taşıyan 6 bölümde nöroanatomi ele alınmıştır. Bu bölümler Zahîre-i H’ârezmşâhî’nin basılı Farsça metninden Türkçeye çevrilerek incelenmiştir. Bulgular: Zahîre-i H’ârezmşâhî’nin beyin anatomisi bölümü, İbn Sînâ’nın El-Kânûn fī’t-Tıbb adlı eserindeki beyin anatomisi bölümüyle büyük ölçüde benzerlik göstermektedir. Cürcânî kraniyal sinirleri açıkladığı bölümde beyinden köken alan sinirlerin yedi çift olduğunu belirtirken; spinal sinirleri ise 8 servikal, 12 torakal, 5 lomber, 3 sakral ve 3 koksigeal çift olmak üzere ayrıntılı bir şekilde açıklamıştır. Cürcânî’nin dönemin bilim dili Arapça olan yerine Farsça yazması, gereksinim duyan kişilerin ulaşabilirliğini sağlamak için, ulusal dilde bir tıp kitabı yazma çabasının 12. yüzyıldaki örneği olarak görülebilir. Sonuç: İsmâ‘îl Cürcânî nöroanatomi konusunda Galen ve İbn Sînâ gibi seleflerinin nöroanatomi bilgilerine vakıftır. Verdiği bilgiler büyük ölçüde onların açıklamaları ile uyuşmakla birlikte, eleştirel bazı açıklamalar da getirmiştir. Bu durum ilgili bölümlerde yeri geldiğinde dile getirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Nöroanatomi; tıp tarihi; beyin; periferik sinirler ABSTRACT Objective: To study and present the neuroanatomy related chapters of Zahîre-i H’ârezmşâhî (The Treasure of the Khwarazm Shah), written by famous Persian physician Esmail Jor- jani. Material and Methods: Neuroanatomy related chapters of Zahîre-i H’ârezmşâhî are in the first book of the work under these titles: 1. On cranial nerves, 2. On cervical spinal nerves, 3. On tho- racic spinal nerves, 4. On lumbar spinal nerves, 5. Sacral and coccygeal nerves, 6. On parts of head and anatomy of brain. These chapters were translated into Turkish from a printed Persian text and studied. Results: The chapter on brain anatomy of The Treasure of the Khwarazm Shah is greatly similar of the chapter on brain anatomy in Avicenna’s Canon of Medicine. Jorjani considered cra- nial nerves as seven pairs and described spinal nerves classifying them such as 8 pairs of cervical, 12 pairs of thoracic, 5 pairs of lumbar, 3 pairs of sacral and 3 pairs of coccygeal. His Persian writ- ing can be considered as an attempt of usage of the native language in a medical book instead of Ara- bic, the scientific language of his era. Conclusion: Esmail Jorjani was aware of neuroanatomy knowledge of his predecessors such as Galen and Avicenna. His neuroanatomy knowledge was in accordance with their explanations, but he sometimes gave critical explanations. Key Words: Neuroanatomy; history of medicine; brain; peripheral nerves Turkiye Klinikleri J Med Ethics 2009;17(3):145-57 Ahmet ACIDUMAN, a Şehriyar ŞEMS b a Tıp Tarihi ve Deontoloji AD, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, b Diş Hekimi, Şems Limited Şti., Ankara Geliş Tarihi/Received: 06.04.2009 Kabul Tarihi/Accepted: 12.06.2009 Yazışma Adresi/Correspondence: Ahmet ACIDUMAN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Tıp Tarihi ve Deontoloji AD, Ankara TÜRKİYE/TURKEY ahmetaciduman@yahoo.com Copyright © 2009 by Türkiye Klinikleri ORİJİNAL ARAŞTIRMA