- 1059 - Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Cilt: 9 Sayı: 47 Volume: 9 Issue: 47 Aralık 2016 December 2016 www.sosyalarastirmalar.com Issn: 1307-9581 NÛR-I MUHAMMEDÎ ANLAYIŞININ METİN VE MİNYATÜR ÜZERİNDEN TAKİBİ: TOPKAPI SARAYI MÜZESİ KÜTÜPHANESİ H. 1221 NO’LU SİYER-İ NEBÎ ÖRNEĞİ * THE FOLLOW OF THE LIGHT OF MUHAMMAD UNDERSTANDING BY WAY OF TEXT AND ILLUSTRATION: EXAMPLE OF TOPKAPI PALACE MUSEUM LIBRARY 1221 NO SIYER-I NEBI Melek DİKMEN ** Öz İslâmiyet’i kabul etmesinden sonra Türklerin yaşamlarını etkileyen din, toplumu sosyal, kültürel, siyâsî, estetik açılardan değiştirip dönüştürmüş, edebiyatlarını da şekillendirmiştir. İnsanın iç dünyasını imar etmeyi, fikrî, rûhî ve amelî yönden kemale erdirmeyi hedefleyen tasavvuf, İslâmî Türk edebiyatının kaynaklarındandır. Bu bağlamda tasavvuf, herhangi bir tarikata mensup olup olmamasına bakılmaksızın İslâm kültürü ve medeniyeti tesirinde eser veren hemen her şair ve yazara ilham kaynağı olmuştur. Müellifler, tasavvuf literatüründe yaygın olan rivayetleri, terimleri eserlerinde kullanmışlardır ki bunlardan birisi de “Nûr-ı Muhammedî” veya “Hakikat-i Muhammediyye” tabiridir. Buna göre Cenab-ı Hak ilk olarak Hz. Muhammed’in nurunu yaratmış ve her şey onun hürmetine yaratılmıştır. Bu nur ilk olarak Hz. Âdem’de tecelli etmiş, Hz. Muhammed bedenen dünyaya gelinceye kadar soyu temiz kimselerin alnından intikal etmiştir. Çalışmamızda Nûr-ı Muhammedî anlayışının XIV. asır müelliflerinden Erzurumlu Mustafa Darîr’in Siyer-i Nebî adlı eserine ne şekilde yansıdığı -metin ve minyatürlerden hareketle- ortaya konulmaya çalışılmıştır. Nitekim siyer metninde detaylı bir şekilde anlatılan nur, minyatürlere hâle olarak yansımıştır. Bu sembol, Hz. Muhammed tasvirlerinde daha ihtişamlı ve göz alıcı bir şekilde çizilmiştir. Anahtar Kelimeler: Nûr-ı Muhammedî, Hakikat-i Muhammediyye, Mustafa Darîr, Siyer-i Nebî, Minyatür, Hâle. Abstract The religion that affected the Turks’ lives after it was accepted by them changed and transformed the nation in terms of social, cultural, political and aesthetical aspects and it also shaped their literature. Sufism that aims to improve one’s inner world and mature him in terms of idea, spirit and action, is of Turkish literature’s sources. Within this context, sufism was an inspiration to almost every poet and author who wrote under the effect of Islamic culture and civilisation without considering whether he was a member of a religious order or not. Authors used the stories and terms that were common in sufistic literature in their books. One of them is “Light of Muhammad” or “Haqiqa Muhammadiyya” expression. Accordingly, Allah created the light of Muhammad firstly and everything was created for the sake of him. This light first appeared in Adam, and reverted to religiously noble people’s foreheads until Prophet Muhammad was born. In our study, we tried to reveal how the understanding of The Light of Muhammad reflected on Siyer-i Nebi of Erzurumlu Mustafa Darir, a 14 th century author, with reference to text and illustration. The light that was described in this book in detail appeared as halo in illustrations. This symbol was drawn more elegantly and brilliantly in the illustrations of Prophet Muhammad. Keywords: The Light of Muhammad, Haqiqa Muhammadiyya, Mustafa Darir, Siyer-i Nebi, Illustration, Halo. Giriş: İslâmiyet Türk milletine her açıdan tesir etmiş, onu değiştirmiş dönüştürmüş ve şekillendirmiştir. Hatta Türk edebiyatının dönemlere ayrılmasında bile önemli bir unsur olmuş, “İslâmiyet öncesi Türk edebiyatı, İslâm kültürü etkisinde gelişen Türk edebiyatı, Batı kültürü tesirinde gelişen Türk edebiyatı” şeklinde tasnif edilmiştir. Âyet-i kerimeler ve hadisler gibi dinin temel kaynaklarının yanı sıra insanı manevî anlamda kemale eriştirme gayesi taşıyan tasavvuf, hemen her şairin istifade ettiği bir kaynaktır. Çok sayıda tanımı 1 yapılan tasavvuf; hat, minyatür gibi güzel sanatların yanı sıra mûsikî gibi ses sanatlarını ve edebiyat gibi söz sanatlarını büyük oranda etkilemiştir. Hoca Ahmed Yesevî, Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Yunus Emre ve muakkibi olan pek çok şair/nâsir, bu geleneğe ait rivayetleri ve terminolojiyi kullanmıştır. Mustafa Darîr ve Eserleri: Klâsik Türk edebiyatının temellerinin atıldığı dönem olan XIV. yüzyılda yaşamış olan Mustafa Darîr’in hayatı hakkındaki bilgilere, kendi eserlerinden hareketle ulaşmak mümkündür. Buna göre ismi ve * Bu makale “Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi H. 1221 Nolu Siyer-i Nebî’de Metin Minyatür İlişkisi” konulu doktora tezinden üretilmiştir. ** Yrd. Doç. Dr., Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Türk İslam Edebiyatı ABD. Öğretim Üyesi, Isparta. kahraman_melek@hotmail.com 1 Tasavvufla ilgili farklı tanımlar için bkz. Mahir İz (1969). Tasavvuf, İstanbul: Rahle Yayınları, 29-82; Selçuk Eraydın (2014). Tasavvuf ve Tarikatlar, İstanbul: M. Ü. İlahiyat Vakfı Yayınları, XI. Baskı, 36-45; Editör: Kadir Özköse (2002), Tasavvuf El Kitabı, Ankara: Grafiker Yayınları, 13-20. Ayrıca Dede Ömer Rûşenî, Oğlanlar Şeyhi İbrahim gibi mutasavvıf şairlerin tasavvufu tanımlayan manzumeleri için bkz. Nurten Altıntop (2015). Dede Ömer Rûşenî’nin Dîvânı’nda Tasavvuf, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çorum: Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 42-47; Mahir İz (1969). 62-64.